Bomans en Kuitert

Edward Krabbendam

Kreeg pater van Kilsdonk uit waardering voor zijn werk een permanent kunstwerk op zijn oude dag aangeboden (zie ‘Bomans en pater Van Kilsdonk’), protestants theoloog Harry Kuitert (bijna 82 jaar) kreeg in dezelfde maand een open brief van de negentigjarige dominee Herman Hegger (Trouw, 25-10-2006), die eerder in zijn leven als priester de Moederkerk had verlaten. Hegger stelde dat Kuitert - ondermeer schrijver van ‘Het algemeen betwijfeld christelijk geloof’ dat in 1992 als warme broodjes werd verkocht - met de ratio een gevecht voerde terwijl geloven meer is dan ratio. Hegger haalde Pascal aan met: ‘Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent’. Juist als Hegger zijn verstand uitzette, trad hij in een diepte, waarover hij zei: ‘Dan zie ik God in mij en tegelijk buiten mij’ en dan wist hij zich ‘onuitsprekelijk gelukkig’. Hiermee verwees hij naar ‘de geschriften van de grote rk-vromen’ zoals Ruusbroec, Johannes van het Kruis en Theresia van Avila.

Het tweede deel van Heggers brief kwam overeen met het tweede deel van zijn leven. Hij ging de protestantse toer op. Kuitert is bekend om zijn uitspraak dat al het spreken over Boven, van beneden komt. Daarmee bedoelt hij dat het praten over God mensenwerk is en men er altijd naast zit. Hegger vroeg zich af hoe Kuitert dat rationeel kon weten. Hij vroeg zich ook af waarom Kuitert mensen hun God wil afpakken, met wie ze gelukkig zijn. Hegger ging voorts in de aanval en gebruikte daarbij de volgende beelden: ‘Wat drijft jou? Wil jij radelozen beroven van hun ‘wonderbare Raadsman’, de zwakken wegrukken van hun ‘sterke God’ (..). Wil je wanhopigen losscheuren van hun enige en laatste Hoop?’

Hegger wees er veder op dat hij en Kuitert inmiddels zo oud waren geworden dat ze binnenkort de eeuwigheid zouden gaan betreden. En dominee Hegger stelde nog maar eens een vraag: “Ben jij er absoluut zeker van dat je straks niet komt te staan tegenover een Rechter die jou ter verantwoording roept: ‘Harry, heb ik jou daarvoor in het leven geroepen om Mij, jouw Schepper, te loochenen? Jij hebt je erin verlustigd, als jij door jouw geschriften steeds meer atheïsten hebt gecreëerd. Ga nu, samen met al die goddelozen die je verwekt hebt, van Mij weg tot in de diepe en duistere eeuwigheid?’”

Hegger doet hier een beroep op de Allerhoogste. Dat is een eeuwenoude truc van de kerk om weifelende lastpakken in het gareel te krijgen, via het aanpraten van schuld en angst. Kuitert reageerde een paar dagen later (27-10-2006) koeltjes en begon zijn brief met: “Geachte ds. Hegger, U hebt mij voorheen dikwijls uitgescholden, en nu ineens ‘beste Harry’?”

In de krant verschenen later ingezonden brieven waaruit weinig waardering voor Kuitert sprak.

*

Het heden is resultante van het verleden. Daarom is het aardig terug te kijken. Dat is mogelijk omdat Godfried Bomans in 1971 met Kuitert voor de televisie een gesprek gevoerd heeft, dat in de verzamelbundel Werken VI (p. 798 - 812) en in ‘Gesprekken’ is terug te vinden. Bomans was van huis uit katholiek en had belangstelling voor het algemeen christelijk geloof, van katholieken én protestanten, dat hij stevig betwijfelde. De in mystiek geïnteresseerde Bomans hield daarbij van kennis, inzicht en nuance. Hij had er dus een hekel aan om de ene groep zus, de andere zo te noemen. Katholieken zagen ‘de’ gereformeerden zeker tot in de jaren zeventig als ‘een zwarte-kousen-gemeenschap van strenge mensen, beladen met een enorm aantal veto’s, die op zondag niet zwemmen en niet fietsen en in het algemeen die dingen doen, die overblijven, als ze geschrapt hebben wat niet mag, wat dan heel weinig is.’

Om aan deze simplificatie iets te doen, kwam Bomans in gesprek met prof. dr. H. M. Kuitert, professor in de dogmatiek en de ethiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Na zijn inleiding, hierboven kort samengevat, stelde Bomans de eerste vraag: ‘Professor Kuitert, hoeveel college-uren hebt u in de week?’

Kuitert: ‘Dat is in het hoogseizoen zo ongeveer zes of acht uur in de week.’

Bomans: ‘En in het laagseizoen?’

Na deze grap, werd het ernst. Kuitert was niet erg gelukkig met het beeld van gereformeerden zoals door Bomans gepresenteerd. Hij deed in ieder geval zijn best daarvan af te komen. In dit kader sneed Bomans de dogmatische kwestie Geelkerken aan. In 1926 werd in Assen een gereformeerde synode gehouden. Daarin stond de vraag centraal of de slang uit het paradijsverhaal in Genesis werkelijk gesproken had. De synode - alle aanwezige dominees - meende van wel, Johannes Geelkerken, die de letterlijkheid beu was, meende van niet. De dominee werd geschorst en later afgezet. Er volgde een kerkscheuring, iets waar protestanten sterk in zijn. Zelfs in 1944 - midden in de Tweede Wereldoorlog - was er een grote kerkscheuring om dogmatische redenen, waardoor individuen, gezinnen, families, dorpen en hele steden verscheurd werden. En met soortgelijke taferelen, begon Geelkerken in 1926 zijn ‘Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband’. Zo’n veertig jaar later nam iemand het voor de verketterde Geelkerken in bepaalde mate op: Kuitert.

Bomans zei hierover:

‘In 1963 hebt u zelf een wat ruimere interpretatie gegeven van Genesis, van Adam en Eva en het paradijs. Niettemin heeft dat een enorme irritatie gewekt, zelfs een hetze tegen uw persoon. Het is misschien wel aardig om ter illustratie daarvan wat voor te lezen, passages uit een boekje dat me gisteren in handen viel, waarin staat: ‘Deze hoogleraar is het meest onbeschaamd in het propageren van ongereformeerde en onbijbelse denkbeelden. Hij is een openlijke ketter, die het geloof ondermijnt en ook nog de goede zeden…. Nou dat is nogal wat!’, vervolgde Bomans. En hier staat ‘dat hij te vergelijken is met de overheersers van 1940-1945, die de kerken overvallen hebben en die vreemd staan tegenover de schriftuur.’

Na deze woorden - wellicht van Hegger - te hebben voorgelezen, zei Bomans tegen de hoogleraar: ‘Het is bijna de vraag of ik nog met u kan omgaan! Het is verschrikkelijk, eenvoudig. Doet u dat leed?’

Kuitert: ‘Nou, ik ben diep dankbaar dat u hier zit, dat verzacht al veel. Het doet me eigenlijk geen leed meer. Dat klinkt wel wat belachelijk, maar het duurt al zó lang! Op den duur krijg je er een dikke huid voor en je vindt de zaak natuurlijk ook té belangrijk of misschien nauwelijks belangrijk genoeg om je daardoor van je stuk te laten brengen. Je wilt wat en je meent naar eer en geweten dat je wat moet doen. Op een gegeven moment heb je er ook geen boodschap meer aan, aan al die scheldpartijen en dan zeg je: ‘Goed hoor, dan doen jullie het maar zo.’ In het begin vond ik het wel erg.’

Kuitert vond toen al, dat de kritiek op hem erg lang had geduurd. Dat is nog tientallen jaren doorgegaan, tot op de dag van vandaag. Misschien is de uitspraak onder protestanten dat met een theoloog als Kuitert, men geen atheïst meer nodig heeft, waar. Dat kan ik niet beoordelen. Maar voor mij is Kuitert vooral een dappere man. Hij sloeg de verpletterende, verstikkende en angstaanjagende letterlijkheid van protestanten aan gruzels en is alleen daarom al zeer te waarderen.

Naschrift:

• In het najaar van 2006 verscheen ‘Bomans en Kuitert’ op deze site, als een van de eerste in de reeks ‘1000-pootjes’. Op 18 januari 2012 is dat artikel flink vernieuwd. Vooral de opmaak is veranderd. Ook zijn er kleine toevoegingen gekomen zonder de inhoud te veranderen. Verder is een naschrift toegevoegd, een verantwoording van illustraties en een doorklik.

• Het gesprek tussen Bomans en Kuitert voor tv vond plaats in 1971. Toen Kuitert door de redacteur van Bomans, Wouter van Dieren, telefonisch werd benaderd zijn standpunten toe te lichten voor tv, vond hij dat best, maar niet met Bomans. Het kwam er toch van. Hij kreeg er geen spijt van. Na de dood van Bomans heeft Van Dieren ‘Gesprekken met bekende Nederlanders’ geredigeerd met ondermeer de tekst van de laatste 6 tv-uitzendingen van de interviewende Bomans. Daarin staat ook het gesprek met Kuitert.

• Bomans heeft zich vaak en uitgebreid uitgelaten over kerk en geloof zoals in zijn boek ‘In de kou’. De kern van dat boek was dat de katholieke kerk de gelovigen in de kou had laten staan. Op deze site getuigt ‘Bomans als mystieke soloreligieus’ daarvan. Indien belangstelling kunt u doorklikken.

Verantwoording illustraties:

- Bomans gefotografeerd tijdens een van de gesprekken die hij voor tv voerde. Uit ‘Gesprekken met bekende Nederlanders’ (1972), scan, detail.

- Kuitert gefotografeerd tijdens gesprek met Bomans. Scan uit dezelfde bron.

- Voorkant van ‘Gesprekken’, scan.

[ Terug naar 1000-poot ]