Bomans en Rik Torfs

Edward Krabbendam

Op 6 december 2006 werd onderstaand bericht opgenomen in de nieuwsrubriek van de site van het Godfried Bomans Genootschap. Het is ontleend aan een artikel van Walter Pauli.

“Rik Torfs is professor kerkelijk recht te Leuven en heeft in België bekendheid door boeken en het televisieprogramma 'Nooitgedacht', met op ‘Canvas’ gesprekken over de dubbelzinnigheid van het leven. Torfs koppelt zijn diepgang aan nogal onverwachte, directe en soms humoristische vragen, waardoor de interviews levendig en informatief worden. Ondanks een colbert én strop, ziet hij er met zijn warrige haar dat aan de lange kant is, wat sjofel uit.”

‘Lof der Lankmoedigheid’ is zijn jongste boekje. Daarin blijkt Torfs een schrijver met talent te zijn, een observator met scherpe blik, maar - ondanks de titel - niet met milde pen. Adjunct-hoofdredacteur Walter Pauli van de Vlaamse krant De Morgen schrijft op 29 november 2006 verder:

“Rik Torfs doet zijn lezer nadenken. Over grote en kleine dingen van het leven. (.) Hij schrijft over nijd en naijver, over liefde, overspel, ook de subtiele varianten. Over gehuichel en humor. Over de kerk, de bedienaren van haar eredienst, en hun hiërarchie. Hij schrijft vooral over geloof en ongeloof. Torfs is begripvol voor de gelovige, maar vindt de God van deze tijd vaak te saai, en dus het geloof te koel en te beredeneerd.(.)

Torfs is geen rebel. Lijdzaam lijkt hij onrecht, onbegrip en onbeleefdheden te ondergaan. Zijn wraak is zijn observatie, zijn revanche het gedacht dat hij over die andere vormt, zeker als hij het nadien nog eens kan neerschrijven, vaak in superieure schetsen, sketches bijna. Rik Torfs kan ook verdragen, geeft zelfs de indruk dat hij eventueel, uit voorkomendheid, nog eens zijn linkerwang zou aanbieden als iemand hem langs rechts heeft gekwetst. Maar hij is niet alleen burgerlijk en hoofs, maar ook scherp en onafhankelijk. Rik Torfs lijkt wel het jonge Vlaamse neefje van Godfried Bomans: een burgerlijke einzelgänger, een intellectueel van katholieken huize, gesteld op nette manieren en pakken met colbert, en ook Bomans kon al in de jaren zestig om met het medium televisie. Zelfs Torfs' taaltje doet aan Bomans denken: verzorgd, zij het wat gemaniëreerd.”

Torfs is in Nederland zo goed als onbekend. Behalve een mooie column heb ik van Torfs niets gelezen, wel heb ik hem diverse malen met vraaggesprekken op ‘Canvas’ gezien. Juist nu ik dit stuk aan het schrijven ben komt de eerste aflevering van ‘Nooitgedacht’ op de Vlaamse tv (19 november 2008). In die serie is Torfs in gesprek met bekende Vlamingen. De eerste gast is Kamagurka die door zijn dagelijkse spotprenten op de voorpagina van ‘NRC Handelsblad’ in Nederland bekendheid geniet. Het tweegesprek duurt 35 minuten. Torfs wil niet slimmer of meer aan het woord zijn dan zijn gesprekspartner. Hij stelt vragen die er toe doen, waaronder pittige, en laat dan de ander ruim aan het woord. Het is dus niet zo belangrijk wat hij ervan vindt, het is geen discussie, het gaat erom wat zijn gast te vertellen heeft. Deze houding trof men ook bij Bomans aan in zijn reportages over zijn broer en zus die beiden voor het klooster hadden gekozen (Bomans in triplo) en in zijn vele tweegesprekken voor tv met bekende Vlamingen en Nederlanders. Wat Torfs nu in Vlaanderen doet deed Bomans enkele tientallen jaren terug in Vlaanderen en Nederland, op overeenkomstige wijze.

Een dag na de uitzending van Torfs met Kamagurka stond in ‘NRC Handelsblad’ een recensie van Hans Beerekamp. Hieruit enige citaten:

“Rik Torfs komt in Vlaanderen het dichtst in de buurt van Maarten van Rossem. Beiden zijn scherpzinnige allesweters die in precieze, bloemrijke taal met een origineel gevoel voor humor graag provoceren. Beiden maken een ijdele indruk, maar Torfs ziet er ook als een professor uit. Hij is hoogleraar kerkelijk recht in Leuven, maar vaak in andere hoedanigheden op televisie te zien. (..)

Gisteren voerde hij in die serie (Nooitgedacht) een briljant absurd gesprek met cartoonist, schilder en theatermaker Kamagurka alias Luc Zeebroek. (..) Mede doordat de beide heren elkaar uitstekend aanvoelden, werd het een verrassend openhartig portret.”

Ondanks een groot verschil in optreden, vertoont Torfs gelijkenis met historicus Maarten van Rossem, waarmee de eerder gegeven karakterisering door Walter Pauli bevestigd wordt. Torfs lijkt inderdaad het Vlaamse neefje van Bomans te zijn. In Vlaanderen zal dat een compliment zijn, in Nederland eerder het tegendeel. Bomans (1913-1971) werd in literaire kring weinig gewaardeerd, op enkele schrijvers na als Bertus Aafjes en Simon Carmiggelt, en de dichter Roland Holst verleende Bomans zelfs een eretitel: de fluwelen duivel. Walter Pauli volgend, kan die titel nu wel overgedragen worden.

Op de site van het Genootschap verschenen nog enkele nieuwsberichten waaruit ondermeer bleek dat Torfs de liefde voor de taal had opgedaan bij Bomans. Ook bleek, dat Torfs eind 2007 ‘Een Hollander ontdekt Vlaanderen’ van Bomans had bovengehaald, ’een oud lievelingsboek’, zodat hij de kerstdagen kon doorkomen. Die informatie stond in het artikel Een Hollander ontdekt Vlaanderen dat was afgedrukt in het Vlaamse dagblad De Standaard (10-1-’08). Het is dat jaar ook verschenen in de septembereditie van ‘Godfried’, het halfjaarlijkse boekje van het Genootschap. Torfs besloot zijn column met een typering van Bomans waarin ik voor het eerst van mijn leven de titel fluwelen duivel verklaard zag. Doelend op humor, schreef Torfs:

“Daar was Bomans een meester in. In een bijzin maakte hij iemand terloops af, terwijl de hoofdzin vriendelijk bleef. Zo verwierf niemand het recht om boos te worden. Dat is geen geringe verdienste.”

Eind december 2007 besloot het bestuur van het Godfried Bomans Genootschap Torfs als gastspreker uit te nodigen voor de halfjaarlijkse ledenbijeenkomst. Emile Bruggemans was de aangewezen man om Torfs te strikken want dat waren dan Vlamingen onder elkaar. Bruggemans oriënteerde zich op internet en vreesde dat Torfs een te drukke agenda zou hebben om te komen.

Op 12 januari stuurde hij een mail. De professor himself reageerde vrijwel direct. Hij vond het een hele eer om voor het Genootschap te komen spreken. De voorwaarden interesseerden hem weinig, hij kwam graag, maar niet in april, want dat liet zijn agenda niet toe, wel in oktober.

Een dag later was Torfs in de schouwburg van Mechelen voor ‘Open boek grand cru’, een cultureel programma waarvoor nog kaarten beschikbaar waren. Na afloop maakte Bruggemans kennis met Torfs. Ze wisselden enkele woorden want er waren meer mensen die Torfs wilden spreken. Hij zei nog wel: “Gehoord? Bomans was er weer bij,” omdat hij eerder ‘Pieter Bas’ aan de orde had gesteld.

Bruggemans was een beetje fier op zichzelf om dit voor het Genootschap te hebben kunnen doen. Naar eigen idee was het hem gelukt een formidabele man van ernst in humor in huis te halen. Maar het werd nog spannend. In juni nam Bruggemans per mail contact op. Hij kreeg geen reactie. Ook in juli en augustus bleef het stil. Eind augustus werd Bruggemans een beetje nerveus. Zou het doorgaan? Half september viel het verlossende bericht in zijn mailbox: Torfs kwam.

Jac Aarts, redacteur van Bomans Weekblad, was op 18 oktober 2008 ook naar Haarlem gekomen en maakte een verslag. De lezing van Torfs ging over literatuuronderwijs in Vlaanderen. Torfs verklaarde meteen dat hij op taalgebied vrijwel alles van Bomans had geleerd. Zelf had hij nare ervaringen opgedaan met literatuuronderwijs. Als leerling moest hij toen al vergeten schrijvers als Jos Vandeloo en Ward Ruyslinck lezen. Bomans was een verademing. Soms was zijn werk wat oppervlakkig maar Torfs snakte ernaar, en van moraal was gelukkig geen sprake. Dat laatste is opmerkelijk omdat Bomans verweten is een moralist te zijn.

Torfs vond de documentaire Bomans in Triplo het mooiste tv-programma ooit en als mooiste boeken noemde hij ‘Van de hak op de tak’, ‘Mijmeringen’ en ‘In de kou’. Daarin waren ernst, ironie en deemoed het best en meest overtuigend.

Emile Bruggemans bracht me via een mail op de hoogte van het verdere verloop. Hij vond de bijeenkomst met Torfs een van de beste die hij de laatste 20 jaar had meegemaakt. Ook alle anderen, ongeveer 70 Nederlanders en 8 Vlamingen, vonden het zeer geslaagd. Wat bijzonder gewaardeerd werd, was, dat Torfs en zijn introducée ingingen op de uitnodiging deel te nemen aan het diner. Zonder enige pretentie en goedlachs zat hij aan.

Het lijkt me dat deze dag zo geslaagd was omdat Torfs zich een fan van Bomans toont. Daarmee is deze Vlaming een buitenbeentje. Onder bekende Nederlandse academici is er ook zo eentje, oud-premier Dries van Agt. Hieraan moet toegevoegd worden dat Wouter van Dieren, sociaal psycholoog en ‘milieugoeroe’, en J.A.A. van Doorn, de grote socioloog die dit jaar is overleden, hun (grote) waardering hebben laten blijken.

25 november 2008.

Met dank aan Emile Bruggemans.

Verantwoording foto’s

1 Uit ‘Bomans was de naam’ van Tony van Verre, pagina 6.

2 Foto van Internet

3 Gedeelte van foto van Guido Verschaeren genomen tijdens de ledenbijeenkomst van het Godfried Bomans Genootschap, 18 oktober 2008. De foto is ontleend aan Bomans Weekblad (Internet).