Bomans en politiek deel II

In de jaren '30 van de vorige eeuw had Godfried Bomans geschiedenis willen gaan studeren. Maar zijn vader, mr. J.B. Bomans, had het beste met zijn zoon voor en vond dat Godfried, net als hij, jurist moest worden. Het werd dus rechten. Die opgelegde studierichting mislukte. Halverwege gaf de jonge Bomans er de brui aan. Wel bleef hij zijn eerste liefde trouw, zijn leven lang. Vaak schreef hij over grote schrijvers, schilders en componisten uit een ver verleden. Dickens, Goethe, Breughel, Rembrandt, Beethoven en Mozart zijn een paar voorbeelden. Zijn belangstelling ging ook uit naar de politieke geschiedenis. Gewone politici en ook heersers en tirannen, passeerden de revue: Carl Romme, Churchill, Hitler, Mussolini, keizer Napoleon en de Franse koningen Lodewijk XIV tot en met Lodewijk XVIII. Vriend en collega Henk Lunshof schreef in 'Herinneringen' (1972) over Bomans het volgende: "Fel botste hij met het nationaal-socialisme (nazisme), gelijk met elke revolutionaire gedachte. Hij was een behoudend man" (p.132). Dit kan uitgelegd worden als conservatisme. Er is ook een andere lezing denkbaar. Bomans had kennis van revoluties, die vaak beeldschoon begonnen en al spoedig in een enorm bloedbad eindigden: de Franse revolutie (1789), de communistische in Rusland (1917) en de nationaal-socialistische in Duitsland onder Hitler (1933). Door de Duitse bezetting van ons land (1940-'45) had Bomans de gevolgen van laatstgenoemde revolutie aan den lijve ervaren. Hij kwam tot het inzicht dat politiek/militaire revoluties altijd in enorme tragedies eindigden. Uit praktische en humane overwegingen was hij anti-revolutionair.

Frank van der Voordt -secretaris van het Godfried Bomans Genootschap- dook op verzoek in zijn archief, bleek dit affiche in huis te hebben en stelde het beschikbaar. Zeer bedankt! Met een klik op de affiche wordt deze vergroot.

"Mevrouw Eva Perón, vice-presidente van Argentinië, of althans een candidate voor die betrekking (..), heeft gesproken. En wel vanuit bed. (..) De nieuwe gewoonte verdient ingang. Wanneer wij opstaan zijn wij altijd iets harder dan toen wij nog bleven liggen. Wij hebben onze tanden gepoetst, ons gezicht gewassen (..) en treden nu de nieuwe dag met vastbeslotenheid tegemoet. Dit is niet de juiste gesteldheid om de wereld gelukkiger te maken. De wereld vraagt in het geheel niet dat wij flink zijn. De wereld vraagt dat wij aardig zijn. En wij zijn het aardigst in bed (..)", met "grote mildheid en geringe daadkracht. Dit te betreuren, getuigt van weinig belezenheid in de politieke geschiedenis. Vrijwel alle rampen in de historie zijn veroorzaakt door mensen, die vroeg uit de veren waren. Het is jammer, dat deze eenvoudige waarheid nooit eerder werd ingezien. Hoeveel ellende ware ons dan bespaard gebleven! (..) Frisse daadkracht in een politicus valt altijd te betreuren. De mens immers is zo gebrekkig samengesteld, dat hij vaker vergissingen begaat dan juist handelt. Blijft de staatsman nu in bed liggen, dan zijn wij wel verstoken van de paar dingen, die hij goed doet, maar voor de ontelbare malen dat hij mistast worden wij eveneens gevrijwaard" (Werken V, p. 357-358).

Bomans moest niets hebben van daadkrachtige politici want daar kwam altijd ellende van. Ruim een halve eeuw later is dat beeld niet veranderd, gelet op de vele brandhaarden op onze aarde. En wat zou Bomans gedacht hebben van de huidige neoconservatieve revolutie? Bush en Blair leiden de wereld. Het zijn uitgeslapen mannen vol frisse daadkracht. Hun beleid heeft dan ook enorme vernielingen veroorzaakt. Daar komt hemeltergend pijn en verdriet van talloze arme Irakezen en vele duizenden Amerikaanse families bij. Is de wereld gelukkiger geworden? Is de wereld veiliger geworden?
Karl Marx waarschuwde in 'Het communistisch manifest' (1848) voor daadkracht. De revolutie kon pas slagen, als de tijd rijp was, anders gezegd, als het volk er massaal aan toe was. Dat kon voor Rusland nog honderden jaren duren. En wat deed Lenin? Hij kon niet wachten zijn volk gelukkig te maken en legde in 1917 de communistische heilstaat met geweld op. De gevolgen waren afschuwelijk.
De bevolking van Irak was nog lang niet toe aan een revolutie. Wat deden Bush en Blair? Zij konden niet wachten dat vreemde volk gelukkig te maken en legden in 2003 de heilstaat van markt en democratie met geweld op. De gevolgen zijn afschuwelijk. Als deze Westerse leiders een grotere belezenheid in de politieke geschiedenis hadden gehad, waren ze er nooit aan begonnen. Maar ze waren flink, ze toonden daadkracht, net als de heer Balkenende. Als premier van Nederland verleende hij steun aan het Irak-project dat vooraf gedoemd was te mislukken. Dat had hij moeten weten want hij is historicus. Als Bomans nog geleefd had, was hij aardig op weg geweest een honderdjarige te worden. Wat had hij dan met deze leiders gedaan? Hij had die jongens direct onder de wol gestopt om ze te laten genezen van hun flinkheid. Pas als ze aardig waren geworden, zouden ze het bed mogen verlaten.

Als kleinkunstenaar was Bomans een vakbroeder van Wim Kan (1911-1983). Beiden traden veel in het land op, ze begonnen in 1954 bij de radio en eindigden bij de televisie. Beiden waardeerden elkaar. Ze deelden ook een zeker pacifisme en humanisme, omdat ze overtuigd waren van de knoeiboel die we er met zijn allen van maakten terwijl dat helemaal niet nodig was. Kan was de grote man van de politieke conference. Hij zat altijd met zijn neus op de narigheid en was veel somberder dan Bomans. Dat blijkt goed uit hun reacties op de maanlanding van de Amerikanen in 1969. Op 22 juli van dat jaar schreef Kan: "Historisch moment, onbegrijpelijk, grootse prestatie. Technisch kunnen we nu zowat alles en zijn we enorm geëvolueerd, maar in ons hart zijn we nog diezelfde lullige, kinderachtige, kleine vleesetende strebertjes van tienduizend jaar geleden. We staan nog geen uur op de maan of we beginnen aan precies dezelfde poppenkast die ons op aarde zo ongelukkig heeft gemaakt: we planten de nationale vlag in de internationale ruimte van het heelal" (De Dagboeken van Wim Kan, p. 30).

De maanlanding stemde Bomans juist hoopvol. Foto's van de aarde, vanaf de maan genomen, zouden een pacifistische uitwerking hebben. Over dat onderwerp zijn verschillende citaten in omloop. Een daarvan kregen de leerlingen VWO tijdens hun examen Latijn in 2004 voorgelegd. De tekst van Bomans moesten ze vergelijken met die van de Romeinse filosoof Cicero. Op 2 augustus 1969 schreef Bomans een soortgelijke tekst in 'de Volkskrant': "Nu geloof ik dat een van de belangrijkste winstpunten van de ruimtevaart hierin bestaat, dat in dit gemis (van zichtbare eenheid onder de volkeren, e.k.) plotseling is voorzien. Haarscherp staat opeens de aardbol in de ruimte afgetekend en die afbeelding is fotografie, door een mens op een andere bol gemaakt. De betekenis hiervan is deze, dat we voor het eerst onszelf kunnen bekijken. Door deze collectieve herkenning zijn we in een nieuwe fase van bewustwording gekomen. Visueel waarneembaar staan we op een kluitje aan de ontzaglijke hemel bijeen gedrongen, niet meer Amerika, Rusland of China, maar de wereld als geheel, de mensheid dus. Het psychologisch effect van zo'n 'groepsfoto' is het plotseling absurd worden van de oude indelingen in nationaliteiten en de daaruit volgende vorming van machtsblokken: heel die onderlinge agressie wordt nu tot een kibbelpartij in een zandbak teruggebracht, omdat we die bak verlaten hebben en er buiten staan. We kijken verbaasd naar al die fortjes en kastelen, waarmee we met zoveel overgave gespeeld hebben en zien opeens dat ze van zand zijn" (Werken IV, p. 836).

De toekomstverwachting van Kan en Bomans verschilde enorm, beiden zagen wél het kwaad van het nationalisme. Daar kwam altijd narigheid van en oorlog. Voor Kan was de enorme menselijke prestatie van naar de maan gaan, aanleiding een voorzetting te zien van de kinderachtige en afschuwelijke politiek/militaire vertoning hier op aarde. Bomans zag eindelijk het moment aangebroken, waarop de mensheid volwassen kon gaan worden en de onbenulligheid van nationale staten kon gaan afschaffen. Dat kinderachtige spelen in de zandbak moest maar eens afgelopen zijn, niet alleen in Den Haag maar vooral in Washington, Moskou en Peking.

In augustus 1960 herdacht Bomans in de toen nog katholieke 'Volkskrant' de Amerikaanse atoombommen die vijftien jaar eerder Japanse steden hadden getroffen. Meer dan 100.000 doden waren het gevolg. Uit een Amerikaanse onderzoek bleek dat het gebruik strategisch van aard was geweest en vooral op een vergissing had berust. Bomans vroeg zich af of dit wel kon, of het gebruik überhaupt wel kon. Voor Westerse landen, lag het antwoord volgens hem bij de christelijke moraal. En doordat "elke regering, als het er op aankomt, uitsluitend praktisch denkt en aan morele bezwaren geen enkele betekenis hecht" (Supplement Werken IV, p. 41), riep Bomans zijn lezers op de moraal te volgen.

Al tijdens de laatste wereldoorlog waren er katholieken die zich gingen inzetten voor de nooit-meer-oorlog-gedachte, wat op 5 mei 1948 resulteerde in de vredesbeweging Pax Christi (Vrede van Christus), die in 1966 onderdeel werd van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV).
In de jaren '50 nam de dreiging van een kernoorlog met de Sovjet-Unie toe. Het aantal lokale vreedzame vredesbewegingen nam ook toe, vaak gevoed door kerken, zoals in Haarlem, toen woonplaats van Bomans. Op Internet bleek, dat er een affiche tegen de kernbom was gemaakt waarop zijn naam prijkte. Dat is niet zo verbazingwekkend, gelet op bovenstaand stukje uit 'de Volkskrant'. En al in 1951 bleek Bomans zijn hart vast te houden voor daadkrachtige machthebbers. Die moest je dan zeker geen kernwapens in handen geven want daarmee konden ze makkelijk gaan smijten. De tekst, waarschijnlijk van Bomans, begint zo: 'Beseft u nu… nu u de circulaires van de minister hebt gelezen, waarin u slechts een fractie van de werkelijkheid is verteld, hoe machteloos u en uw gezin bent, als de kernwapenen gebruikt worden?' Als dat gebeurt, veranderen steden in puinhopen en massagraven. Dat kan voorkomen worden 'als de publieke opinie zich tegen deze waanzin keert.' Het pamflet besluit met een oproep zich aan te sluiten bij de Stichting Anti Atoombom Actie te Haarlem.
Dit protest tegen kernwapens was vooral een actie van de elite, met opvallend veel professoren. Onder hen bevonden zich slechts twee schrijvers: dr. Victor van Vriesland en Godfried Bomans. Ruim twintig jaar later ging progressief Nederland - met het IKV als gangmaker - massaal de straat op om tegen kernwapens te betogen.

Edward Krabbendam

Naschrift
"De omstreden methode van het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet, dat in oktober vorig jaar concludeerde dat de Amerikaanse inval in Irak 655 duizend Irakezen het leven kostte, is in orde." Uitgaande van dit getal, "dan is 2,5 procent van de Iraakse bevolking gedood sinds de invasie" (de Volkskrant, 28-3-2007). We zijn inmiddels een half jaar verder.