*

Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben Nederlandse NSB’ers als SS’er met de Duitsers aan het Oostfront tegen de Russen gevochten. Na de oorlog werden die SS’ers – duizenden in getal - in kampen gestopt. Een journalist bezocht een van die kampen, de Harskamp. Zijn verslag werd in een weekblad gepubliceerd met als titel het ‘Probleem der onverbeterlijken’. Dat blad kwam ook in de kampen terecht. De kampbewoners vonden het “bewuste misleiding van het volk”. Een van hen (A.), kende Bomans van “erg lang geleden” en schreef hem op 15 april 1946 een brief. Daaruit blijkt dat de kampbewoners van mening waren geweest Nederland te dienen en konden na een jaar in het kamp nog niet goed begrijpen dat vechten voor de Duitsers als een misdaad werd gezien. De tendens van het artikel was dat deze NSB’ers onverbeterlijke types waren die buiten de samenleving gehouden moesten worden. A., die over een vaardige pen beschikte, tekende hiertegen bezwaar aan en wees erop dat er niets gedaan werd aan de geestelijke problemen van de gevangenen. A. achtte zijn lotgenoten niet onverbeterlijk indien zij goed werden behandeld en niet met wantrouwen, domheden en gemeenheden werden bejegend. Met hartelijkheid, ernst en openhartigheid moest de zaak te winnen zijn.

Bomans reageerde op 18 april. Hij ging uit van de goede trouw van A. toen hij met die affaire begon, maar begreep niet dat A. “er tot het einde toe” mee is doorgegaan. Bomans achtte dat geen politieke maar een karakterfout. Immers, 90% van de Nederlandse joden werd vergast en het totaalcijfer omgebrachte joden bedroeg 6 miljoen. Van alle gruwelen kon men op de hoogte zijn, via radio Londen en de tientallen illegale blaadjes die gratis waren. Bovendien zag men de razzia’s in de straten. Hoe kon een academicus hier blind voor zijn? Hoe kon A. zich aansluiten bij die abjecte bende die zo veel leed veroorzaakt had? En nu zaten ze zelf achter het prikkeldraad. Het leven was daar hard maar stelde niets voor met wat er in Dachau en Auschwitz gebeurde. En voor hartelijkheid t.o.v. de gevangenen voelde Bomans niet veel want waar was hun hartelijkheid al die jaren?

Over E., de schrijver van het bewuste stuk, schreef Bomans lovende dingen, zoals zijn gevoel voor betrekkelijkheid en afwezigheid van fanatisme. Door zijn joodse achtergrond was objectiviteit aangaande de toestand in het SS-kamp wel te veel gevraagd.

*

‘Een beheerst pleidooi’ is de titel van een nawoord van Jac Aarts, waarin hij kort en bondig ‘Een stem aan gene zijde van het prikkeldraad’ samenvatte: “Een SS’er voelt zich door perspublicaties benadeeld en vraagt om begrip. Bomans weigert dat.”

Aarts verschafte verder achtergrondinformatie. Het bewuste stuk werd in ‘Elseviers Weekblad’ van 27 april 1946 gepubliceerd en is niet opgenomen in de verzamelbundel ‘Werken’. Wie de gevangene (A.) was, is onbekend gebleven. Journalist E. is naar grote waarschijnlijkheid mr. Eduard Elias. Zijn artikel, dat bij de gevangenen slecht viel, is gedeeltelijk opgenomen in ‘Mooie vrede’, een boek van Michel van der Plas over Nederland van 1945 tot 1950. In de Harskamp zaten in 1946 3.300 oud-Oostfrontsoldaten. De journalist gaf de woorden weer van de kampcommandant die ze allemaal onverbeterlijk achtte. Elias bleek daarover zijn twijfels te hebben geuit.

*

Fred Berendse stelde een quiz samen met beginzinnen van Bomansverhalen. Waaruit kwamen ze? Oplossing elders in het blad.

*

Op 13 november was Gidi van Liempd, de regisseur van de film ‘Erik of het klein insectenboek’ op de ledenbijeenkomst aanwezig, net als Jac Aarts, die verslag deed. Van Liempd vertelde over zijn favoriete boek ‘Erik’ en over de film die daaruit voortvloeide. Na de voorvertoning noemde de voorzitter het “Een fantastisch stuk vakwerk!”

Ook aanwezig waren Jan Fillekers en Henk van der Horst, beiden bekend van de tv-serie ‘Farce Majeure’, met Ted de Braak, Fred Benavente en Alexander Pola. Zij kondigden twee tv-uitzendingen aan, een met Bomans als tv-persoonlijkheid, de ander met Bomans als religieus mens. De programma’s konden worden gemaakt dankzij de doos van Bruin Noordam, waarin een rijke inhoud stak. Zie verder het verslag van september 2005.

*

De uitgebrachte film ‘Erik of het klein insectenboek’ was voor Jeroen Aarten reden bioloog en schrijver Midas Dekkers op te zoeken. Dekkers werd in Haarlem geboren en het speet hem Bomans nooit de hand te hebben gedrukt. Hij kan nog steeds lachen als hij Bomans op tv ziet en het boek ‘Erik’ kan volgens hem “de vergelijking met ‘Alice in Wonderland’ glansrijk doorstaan.”

Als kind vond Dekkers het boek helemaal niks. Tientallen jaren later werd hij er door gegrepen, toen hij het herlas voor zijn eigen boek ‘De larf’. Hij stond versteld van het bijzondere inzicht van Bomans in de insectenwereld. Even humoristisch als geniaal vond Dekkers de worm, die denkt dat Erik nog niet helemaal af was, en zijn armen en benen nog moest verliezen. Over het satirekarakter van ‘Erik’ zei Dekkers:

“De parallel met de mensheid ligt er uiteraard dik bovenop. De insecten zijn net zo kortzichtig als wij. We zitten allemaal gevangen in onze eigen blik op de wereld en dat is ook de reden waarom je boeken leest. Je hoopt dat de schrijver weliswaar dezelfde benepen blik op de wereld heeft als jij, maar misschien toch nét iets anders. Als je nu maar genoeg schrijvers leest, dan krijg je in ieder geval genoeg andere blikken binnen om, tegen de tijd dat je dood gaat, de illusie te hebben dat je nu toch echt wel een brede kijk op de wereld hebt verworven, wat natuurlijk helemaal niet waar is. Je bent hooguit iets minder benepen dan je was.”

Dit (forse) interview is eerder verschenen in de ‘Bomans Krant’ van 13 december.

*

Hier volgt het ‘Nieuwsoverzicht van 1 juli t/m 31 december ‘04’, een selectie uit het nieuws dat in de ‘Bomans Krant’ op internet is verschenen. Redacteur Jac Aarts meldde, hier in verkorte vorm, ondermeer:

- In HP/De Tijd van 23 juli 2004 staat een groot interview met Jeroen Brouwers. Zijn eerste publicatie was Bomansachtig. In stilistisch opzicht acht hij zich familie van Bomans. In die tijd wilde iedereen schrijven zoals hij. “Zelfs Mulisch is door Bomans beïnvloed,” zei Brouwers. “Meneer Tiennoppen in ‘Het mirakel’ is een Bomansfiguur.” (01-08)

- In ‘Story’ van 13 juli kwam Willem Duys uitgebreid aan het woord over Bomans. Niemand heeft hem meer doen lachen dan Bomans. Duys heeft verschrikkelijk veel met hem meegemaakt, hij zou er een boek over kunnen schrijven maar dat komt er niet van. “Ik mocht hem graag,” zei Duys, “ook al was Bomans zeer overspelig van aard.” (07-09)

- Annemarie Feilzer en Peter van Zonneveld hebben de verzamelbundel ‘Werken’ samengesteld, bestaande uit 7 grote boeken met het werk van Bomans. Ze zijn nu verantwoordelijk voor het verschijnen van ‘Goede bekenden van Godfried Bomans’, een bloemlezing, waarin ernst en humor elkaar afwisselen. (13-09)

- Het veilinghuis Sotheby bood een pastel aan waarvan Bomans de schilder zou zijn. Kort daarop trok dit huis het schilderij terug omdat er twijfels waren aangaande de echtheid. (28-09)

- ‘De grootste Nederlander’ is een tv-programma van de KRO. Pim Fortuyn kwam als eerste uit de bus, Bomans kwam op de 48ste plaats. (11-10)

- “De pas verschenen bloemlezing uit de ‘Werken’ van Bomans is niet erg enthousiast ontvangen. De Nederlandse pers beperkte zich tot vrij korte signaleringen. De Bomans Krant spreekt van ‘een gemiste kans.’” (18-10)

- Van de hand van Paul van der Steen is ‘Koopman in verwachtingen, 1914-1971’ verschenen. Het is een biografie van oud-minister Cals. Hij studeerde in dezelfde tijd als Bomans in Nijmegen. Ze hebben vriendschappelijke contacten onderhouden. (08-11)

- Er zijn verkiezingen geweest voor de grootste personen die ooit aan de Nijmeegse Radboud Universiteit verbonden zijn geweest als student of docent. Een fictief persoon won, Titus Brandsma kwam op de tweede plaats, Bomans op de vijfde. (19-11)

- “De decors en personages ogen spectaculair, de speciale effecten zijn fantastisch maar het verhaal is nodeloos ingewikkeld waardoor de film eigenlijk mislukt is. Dat is de strekking van de meeste recensies die er tot nu toe verschenen zijn van de Erik-film.” De film ging op 9 december 2005 officieel in première. (08-12)

- Op 22 december, de sterfdag van Bomans, was het bestuur weer aanwezig bij het graf van Bomans in Bloemendaal. Zoals gebruikelijk las voorzitter Fred Berendse iets stemmigs voor uit het werk van Bomans.

*

Op 19 december 2004 overleed de operazangeres Renata Tebaldi. In een vraaggesprek van Wim Sonneveld bedoelde Bomans deze sopraan maar gaf een andere naam. Sonneveld merkte dit niet op, anders had hij de humbug van Bomans kunnen doorprikken. De naam Tebaldi komt in het personenregister van ‘Werken’ niet voor.

Edward Krabbendam

14 november 2010

Verslag van ‘Godfried’ van september 2005

Fred Berendse opende deze editie met de verheugende mededeling dat het ledental was gestegen tot bijna 300. Reden daarvan was het uitzenden van ‘Uitgesproken Godfried’ op NCRV-tv, een programma van Jan Fillekers en Henk van der Horst.

Berendse gaf verdere diverse activiteiten van het genootschap aan en stipte de inhoud van deze najaarseditie aan. Tevens kondigde hij de gastspreker aan voor de komende ledenbijeenkomst: Ivo de Wijs.

*

Wout van Leersum bracht de doos van de heer Bruin Noordam onder de aandacht. Hij werkte in de jaren ’60 bij NCRV-tv en regisseerde programma’s van Bomans, zoals zijn Sinterklaasreis in 1967 naar Canada en zijn wereldreis in oktober 1968, dat als ‘Met Bomans de wereld rond’ werd uitgezonden. Hij bezocht ondermeer Mexico, Amerika, Australië, Hong Kong en Israel.

De doos werd door de eerder genoemde Fillekers en van der Horst aan het genootschap overhandigd om later over te gaan in de handen van het Letterkundig Museum. De doos bevatte spullen die betrekking hadden op door Bruin Noordam geregisseerde programma’s, zoals 17 bandrecorderbanden met teksten van Bomans, de op papier uitgetikte versies daarvan, 142 dia’s, reisbescheiden, kaarten en ingezonden brieven van na de vertoning van de programma’s op tv.

*

Jac Aarts had de ledenbijeenkomst van 16 april bijgewoond en een verslag gemaakt. Tijdens de lezing van Jan Fillekers kreeg de zaal even de indruk dat de beelden van ‘Uitgesproken Godfried’ op dvd op de markt zouden verschijnen. De statuten van de NCRV verboden echter winst maken. Voorts zou er veel geregeld moeten worden aangaande de rechten en vroegen rechthebbenden gepeperde beloningen.

Cameraman Theo Wip vertelde over de wereldreis. Bomans was bij een kerk in Mexico City zeer kwaad geworden op de manier waarop religie nog bedreven werd, toen hij vrouwen boete zag doen voor hun zonden door met blote knieën over de keien naar de kerk te kruipen.

Tot slot was de meester zelf te horen door een pas ontdekte geluidsband uit 1971. Het betrof diens reis naar Engeland in 1970 in verband met een bijeenkomst van de Dickens Fellowship, waarvan hij tot vice-president was gekozen. Het gaat om ’In het hart van Engeland’ dat is afgedrukt in ‘Werken VII’, p. 500-515.

*

‘Uitgesproken Godfried’ werd in het voorjaar van 2005 in twee afleveringen uitgezonden. Het gastenboek van de NCRV werd overstelp met positieve berichten van kijkers zoals: “Eindelijk weer eens een goed programma.” Er waren ook mensen die mailden naar het genootschap. Alison Korthals Altes, illustratrice van Bomans’’Sprookjesboek’ uit 1965, raakte ontroerd door het zien van de beelden, want zij had Bomans door haar werk goed leren kennen.

Theo van der Veldt schreef dat hij als 13 of 14-jarige als melkboer bij de familie Bomans langs kwam. Om een uur of tien belde hij daar aan en trof dan een ongeschoren brompot aan. De vader van Theo was doodgraver. Samen met zijn vader heeft hij Bomans’ graf gedolven, op een mooi plekje op het mooie kerkhof in Bloemendaal. Het was 24 december, de uitvaartdienst liep fors uit waardoor de immense stoet pas om 16.00 uur arriveerde. Om tijd te sparen - het werd bijna donker - ging vader van der Veldt, gehuld in een blauw kloffie, de ‘kraaien’ helpen om de zee van kransen en bloemen van de auto’s naar het graf te brengen. Zijn zoon moest ook meehelpen maar hij durfde zich niet in dat statige gezelschap te vertonen, in een versleten spijkerbroek en dito blauw werkjasje, en bleef achter een boom staan toekijken.

Iedereen bracht aan het graf een persoonlijke groet. Dat duurde zeer lang terwijl het graf gedicht moest worden. De kist was met touwen neergelaten. Die moesten er eerst uit. Ondanks de aanwezigheid van veel mensen, sprong de melkboer op de kist van Bomans om het hoofd- en voeteneind iets op te tillen, zodat zijn vader de touwen kon binnenhalen.

Theo van der Veldt schreef verder: “Mijn sprong ging (..) vergezeld van een menselijk geluid, dat je het best kunt vergelijken, wanneer in een volgepakt voetbalstadion, in een spannend laatste kwartier van een wedstrijd, de bal rakelings wordt overgeschoten. Nogmaals, wij hadden door de snel invallende duisternis geen keus. Het is een moment echter, dat ik nooit ben vergeten.”

G. Mertens: “Ik moet bekennen, dat ik mij teveel heb laten leiden door zijn televisieoptredens als komische noot in spelletjes. Met dit prachtige document heeft u voor mij de zaak rechtgezet en laten zien en horen wie Bomans werkelijk was.”

Maarten van Denderen: “Niet onder woorden te brengen, zo heb ik genoten van beide uitzendingen. Er zijn maar weinig mensen die in zo weinig woorden zo veel kunnen zeggen.”

H.J. de Bruin: “Godfried Bomans verwoordde precies mijn denkwijze over het geloof en/of ongeloof.”

Niek: “Zijn manier van presenteren is uniek en zou eigenlijk als voordrachtskunst gepropageerd moeten worden.”

Martijn van Meekeren: “Ik ben in het gelukkige bezit van de ‘Werken’ van Bomans, bestaande uit zeven kloeke delen. (..) Naast zijn onnavolgbare humor wist hij ook door haarscherpe analyses en diepzinnige betogen de lezer tot nadenken te bewegen, waarbij hij natuurlijk de plank ook weleens mis sloeg.”

*

In maart 2005 bracht het Bomans Genootschap het essay ‘Bomans als provo’ uit. De redactie verzorgde de reacties die zich uitstrekten tot landelijke kranten, zie onder.

*

Govert Hartsinck liet mede door ‘Bomans als provo’ zijn waardering voor Bomans blijken. Hij schreef ondermeer: “Ik zie hem als een man van vele markten thuis, een alleskunner, of: een schaap met vijf poten. En die past zoals we weten niet in een gewone stal. Razend populair, en toch vijanden. Niet te plaatsen. Ontving hij daarom nooit een Prijs?”

Hartsinck stelt activiteiten voor om Bomans alsnog een prijs te doen toekennen of als Genootschap zelf een Bomansprijs in het leven te roepen.

*

In ‘Bomans als cultuurfilosoof’ zette ondergetekende uiteen waarom hij deze mening heeft. Later is dit stuk op de site van het genootschap geplaatst, als een 1000-pootje.

*

Jan Henry zag in 2004 op tv de speelfilm ‘Het leven van H.C. Andersen’. Naar aanleiding daarvan gaf hij een kort beeld van de treurige familieomstandigheden waarin de grote Deens sprookjesschrijver moest opgroeien en leven. Vervolgens las hij het sprookje ‘Het kind in het graf’. Dat deed hem ergens aan denken: ‘Het doodshemdje’ van Bomans. Dat is opgenomen in ‘Werken II’. De teneur van de sprookjes komt overeen. Plagiaat? Bomans was 20 toen hij dat korte niet-gepubliceerde sprookje schreef. Hij heeft ook eens verklaard dat het niet erg was wanneer je in geschriften van een beginneling de stem van een ander verneemt: “Hij heeft geluisterd, zelf spreken komt later.”

*

In 2004 werd de ‘Ode aan Brakman’ geplaatst op de site van de schrijver Willem Brakman. Bijna het gehele stuk ging evenwel over Bomans. Op het eind kwamen de draden bijeen. [Brakman had er van genoten, zo liet hij ondergetekende weten.] In deze ‘Godfried’ verscheen een bekorte versie met als titel ‘Bomans als schaker’. [Dat werd in 2006 als 1000-pootje op de site van het genootschap geplaatst en is in 2008 vervangen door de uitgebreide versie met als titel ‘Bomans en Brakman’.]

*

Ten slotte het ‘Nieuwsoverzicht van 1 juli t/m 1 juli 2005’, een selectie uit het nieuws dat in de Bomans Krant op Internet is verschenen. Redacteur Jac Aarts meldde, hier in verkorte vorm, ondermeer:

- Naar aanleiding van de recent uitgebrachte speelfilm ‘Erik of het klein insectenboek’ hield de Middelburgse boekhandel ‘De Drvkkerij’ begin dit jaar een tentoonstelling van zaken die daarop betrekking hadden. Wout van Leersum, secretaris van het genootschap en Bomansverzamelaar, leverde het merendeel van de collectie. (02-01)

- Uit het nieuwe maandblad ‘Zin’ blijkt, dat ‘Pieter Bas’ het lievelingsboek van Ivo de Wijs is. Hij zei: “Bomans was echt een ontdekking. Hij heeft me bovendien op het spoor van Dickens gebracht. Daar ben ik hem eeuwig dankbaar voor, want zonder Dickens gaat het niet in het leven.” (11-02)

- VPRO-radio zond op 1 en 2 maart tussen 4 en 5 uur in de ochtend een programma uit, waarin veel muziek van zangeres Jo Stafford werd gedraaid en zes radio-opnamen van Bomans ten gehore werden gebracht, alle afkomstig van het programma ‘Kopstukken’. (02-03)

- Binnenkort komt er een herdruk van ‘Pieter Bas’ op de markt, echter zonder deel II. (08-03)

- Op 5 maart verscheen in ‘NRC Handelsblad’ een artikel waarin 3 neerlandici de canon van de Nederlandse literatuur presenteerden, met 50 titels die iedereen moest lezen. Een week later verscheen een ingezonden brief van M. Jochemsen. Hij vond het canon hypercorrect met veel oude boeken die nog nauwelijks leesbaar waren. Het kon best wat leuker, met Bomans, Belcampo en Biesheuvel, om met de B te beginnen.

- Geert van Istendael is een bekende Vlaming die ook in Nederland heeft gewoond. Naar aanleiding van zijn recent uitgekomen boek ‘Mijn Nederland’ verscheen in het Vlaamse dagblad ‘De Morgen’ een interview. Hij zei ondermeer: “Voor mijn generatie is Bomans ontzettende belangrijk geweest. (.. ) Hij beroerde ons vooral door zijn stijl.” Istendael vond het een grote schande dat schrijvers als Elsschot, Boon en Claus in zijn jonge jaren niet in de schoolboeken voorkwamen. Bomans wel. (21-03)

- Tot 11 september is er een Brouwerstentoonstelling in het Letterkundig Museum in Den Haag. Jeroen Brouwers heeft diverse publicaties over Bomans op zijn naam, waaronder ‘De wereld van Godfried Bomans’, dat ook tentoongesteld was. (08-04)

- Naar aanleiding van bovengenoemde tentoonstelling verscheen het ‘Schrijversprentenboek 8’ met uitspraken over Bomans. Brouwers eerste publicatie in een lokaal krantje ging over een voetbalwedstrijd dat hij een beetje Bomansachtig had opgeschreven. (13-04)

- Jeroen Aarten ging voor de Bomans Krant op pad voor een interview met schrijver Willem Brakman. Hoewel geen Bomans-kenner zei hij: “Het merkwaardige van mijn schrijven is: op een of andere manier speelt daar de gestalte van Bomans in mee.” (15-4)

- De film ‘Erik of het klein insectenboek’ is op dvd verschenen en in de winkel verkrijgbaar. (05-05)

- Op internet verschenen berichten van rechtse groeperingen die Bomans voor hun karretje wilden spannen. Jac Aarts en Guido Verschaeren maakten daar werk van in de Bomans Krant, waarna later dagblad ‘Trouw’ aandacht schonk aan dit misbruik door ‘rechts’. Bomans zou waarschuwen tegen links fascisme en voorspelde de opkomst van Pim Fortuyn, gegeven Bomans’ leesmethode voor de lagere school ‘Pim, Frits en Ida’, waarbij met Frits de VVD-er Bolkestein werd bedoeld. Maar Bomans vond de islam niet achterlijk en vond ook niet dat de grenzen voor moslims dicht moest. Hij waarschuwde juist voor generaliseren. Ook dé Duitser bestond niet, stelde hij. Dat was een bedenksel. “Er bestaat altijd maar één Duitser.” (03-06)

- De redactie van de Bomans Krant vroeg Gé Vaartjes, de aangestelde Bomansbiograaf, hoe het er voor stond. Toen hij eerder werd gevraagd die biografie te schrijven, was hij net begonnen aan een biografie over Top Naeff. Die moest eerst af en verscheen in 2010]. Daarna kwam Bomans aan de beurt. (04-06)

- Toneelgroep Phoenix uit Bergen op Zoom voerde Bomans’’Bloed en liefde’ op, waarvan een te bestellen dvd is gemaakt. (16-06)

- Twee werken van Bomans, ‘Erik’ en ‘Wonderlijke nachten’, komen in zekere zin overeen met het sprookje ‘Klaas Vaak’ van Andersen. Ze lijken erdoor geïnspireerd te zijn. (20-06)

- De heer Bangert overleed in 2004. Hij was de zaakwaarnemer van Bomans. Een deel van het archief is overgedragen aan het Letterkundig Museum, waaronder brieven, videobanden, geluidsopnamen en dergelijke. (22-06)

- Voor de Bomans Krant interviewde Jeroen Aarten Marita Mathijsen, hoogleraar Nederlandse letterkunde met als specialisatie de 19de eeuw. Ze meende dat Bomans het in de 19de eeuw, tussen Beets, Paaltjens en De Schoolmeester, beter naar zijn zin had gehad, mede om de grotere waardering voor humor in die tijd. (29-06)

Edward Krabbendam

7 november 2010

• Op doorklik een overzicht van reacties op ‘Bomans als provo’.